İskelelerde Çalışma Güvenliği: Cephe, Kalıp Altı, Merdiven ve Korkuluk Rehberi

İskelelerde çalışma güvenliği, yapı sektöründe hayati öneme sahip iş sağlığı ve güvenliği konularından biridir. Cephe kaplama, sıva, boya, mantolama, dış cephe temizliği, kalıp kurulumu, betonarme imalatlar, bakım ve onarım çalışmaları gibi birçok iş; geçici çalışma platformları ve iskele sistemleri üzerinde yürütülür. Ancak uygun seçilmeyen, yanlış kurulan, kontrol edilmeden kullanılan veya izinsiz değiştirilen bir iskele; düşme, malzeme düşmesi, devrilme, çökme ve sıkışma gibi ağır sonuçlar doğurabilir.

İskele güvenliği yalnızca birkaç platform, korkuluk ve merdivenden ibaret değildir. Güvenli bir iskele; işin niteliğine, yapının yüksekliğine, zemine, taşıyacağı yüke, hava koşullarına, çalışan sayısına ve kullanılacak malzemeye göre planlanan bütüncül bir sistemdir. Bu nedenle “her iskele her işe olur” yaklaşımı son derece tehlikelidir.

Bu rehberde cephe iskelesi, kalıp altı iskele, iskele merdiveni, etiketleme sistemi, korkuluklar, kurulum, kullanım, periyodik kontrol, söküm, çalışan sorumlulukları ve sık yapılan hatalar ayrıntılı biçimde ele alınmaktadır. Yazı bilgilendirme amaçlıdır; şantiyedeki uygulama mutlaka proje, üretici talimatları, risk değerlendirmesi, yetkili kişiler ve görevli mühendis gözetiminde yürütülmelidir.

İskelelerde Çalışma Neden Yüksek Risklidir?

İskeleler geçici yapılar olsa da üzerlerinde yapılan iş kalıcı yapı imalatı kadar ciddi sonuçlar doğurabilir. Bir çalışanın birkaç metre yükseklikten düşmesi, aşağıdaki bir kişinin üzerine malzeme düşmesi veya iskelenin dengesini kaybederek devrilmesi ağır yaralanma ve ölümle sonuçlanabilir.

İskele kazalarının temel sebepleri çoğu zaman tek bir hata değildir. Zayıf zemin, eksik ankraj, yanlış kurulum, açık platform kenarı, uygunsuz erişim, aşırı yükleme, kötü hava koşulları ve kontrol eksikliği aynı anda bir araya gelebilir. Bu yüzden iskele güvenliği bir kontrol listesiyle başlar; fakat yalnızca liste işaretlemekle tamamlanmaz. İskelenin bütün sistemi, kullanım amacı ve çalışma koşulları birlikte değerlendirilmelidir.

Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı kaynaklarında, cephe iskeleleri için sağlamlık ve dayanıklılık hesaplarının kurulum ve kullanım şekline uygun olması gerektiği; güvenli olduğu belirlenmeyen iskelelerin kullanılmaması gerektiği vurgulanmaktadır. ÇSGB Cephe İskelelerinde Tip Proje ve Statik Hesap Açıklaması

İskele güvenliğinin temel hedefleri şunlardır:

• Çalışanın yüksekten düşmesini önlemek.
• Malzeme ve ekipmanların aşağı düşmesini önlemek.
• İskelenin devrilmesini, kaymasını veya çökmesini önlemek.
• Güvenli giriş, çıkış ve çalışma alanı oluşturmak.
• Yetkisiz kişilerin eksik veya kullanım dışı iskeleye çıkmasını engellemek.
• Kurulumdan söküme kadar tüm süreci kayıt altına almak.

İskele Türleri: Cephe İskelesi ile Kalıp Altı İskele Aynı Değildir

Şantiyelerde “iskele” kelimesi birçok farklı sistem için kullanılır. Ancak her sistemin kullanım amacı, taşıdığı yük, kurulma biçimi ve güvenlik gereklilikleri farklıdır.

Cephe iskelesi nedir?

Cephe iskelesi; bina dış cephesinde boya, sıva, mantolama, kaplama, cam montajı, bakım, onarım ve benzeri işlerin yapılabilmesi için kurulan geçici çalışma platformu sistemidir. Çoğunlukla yapıya ankrajlarla bağlanır ve birden fazla kat seviyesinde çalışma imkânı sunar.

Cephe iskelesinde en kritik konular şunlardır:

• Zeminin taşıma gücü.
• Taban plakaları ve yük dağıtımı.
• Düşey elemanların doğruluğu.
• Çapraz bağlantılar.
• Ankraj düzeni.
• Platformların tam ve sabit olması.
• Ana korkuluk, ara korkuluk ve topuk tahtası.
• Güvenli merdiven veya erişim sistemi.
• Malzeme düşmesini önleyici tedbirler.
• Hava koşulları ve periyodik kontroller.

Cephe iskelesi yalnızca çalışanı taşımaz; üzerinde malzeme, el aletleri, harç, boya kovası, kaplama elemanı veya başka ekipmanlar da bulunabilir. Bu nedenle sistemin taşıma kapasitesi proje, üretici dokümanı ve kullanım planı dışında zorlanmamalıdır.

Kalıp altı iskele nedir?

Kalıp altı iskele; betonarme döşeme, kiriş, perde, kolon başlığı veya benzeri yapısal elemanların kalıbını ve taze beton yükünü geçici süreyle taşıyan destek sistemidir. Bu sistemler bazen “taşıyıcı iskele”, “yük iskelesi”, “kalıp iskelesi” veya “shoring sistemi” olarak da anılır.

Kalıp altı iskele, cephe iskelesinden farklı olarak çoğu zaman yalnızca çalışma platformu değildir. Taze beton, kalıp malzemesi, donatı, işçi hareketi ve döküm sırasında oluşan etkiler nedeniyle ciddi yükler taşır. Bu sebeple kalıp altı iskelede yapılacak en büyük hata, sistemi sıradan bir çalışma iskelesi gibi görmektir.

Kalıp altı iskele planlanırken şu sorular cevaplanmalıdır:

• Beton dökümü sırasında oluşacak yük nedir?
• Kalıp sistemi ne kadar yük taşımaktadır?
• Destek ayaklarının zemine aktardığı yük güvenli midir?
• Zemin oturma, kayma veya çökme riski taşıyor mu?
• Düşey elemanlar ve çaprazlar üretici sistemine uygun mu?
• Söküm sırası beton dayanımı ve proje gerekliliklerine uygun mu?
• Beton pompası hortumu, vibratör, işçi hareketi veya malzeme yığılması ek yük yaratıyor mu?

Kalıp altı iskelelerde yapılacak izinsiz parça sökümü, ayar ayağının değiştirilmesi, çaprazların çıkarılması veya destek elemanlarının yer değiştirmesi ciddi göçük riski oluşturabilir. Bu sistemlerde “bir parça sökülse ne olur?” sorusunun cevabı asla tahminle verilmemelidir.

Mobil iskele ve kule iskeleler

Mobil iskeleler kısa süreli ve değişken çalışma alanları için pratik görünse de tekerlek, denge ayağı, fren sistemi ve hareket ettirme yöntemleri nedeniyle özel riskler taşır. Çalışan iskelenin üzerindeyken hareket ettirilmesi, zeminin eğimli veya bozuk olması, frenlerin devre dışı kalması ya da denge ayaklarının kullanılmaması devrilmeye neden olabilir.

Mobil sistemlerde üretici talimatları, izin verilen yükseklik-genişlik oranı, denge ayakları, kilitli tekerlekler ve erişim düzeni mutlaka dikkate alınmalıdır. İskelenin üzerine merdiven, kasa, palet veya benzeri yükseltici malzemeler koymak güvenli bir çözüm değildir.

İskele Kurulumundan Önce Yapılması Gereken Planlama

İskele güvenliği kurulumla değil, kurulumdan önce başlar. Sahaya malzeme gelmeden önce işin kapsamı, yapı yüksekliği, cephe durumu, zemin, trafik, enerji hatları, hava koşulları ve çalışma takvimi değerlendirilmelidir.

Cephe iskelesi için kurma, kullanma ve sökme planında; yük sınıfı, ankraj düzeni, zemin koşulları, yaya ve araç trafiği, kazılar, enerji hatları, kurulum-söküm sırası, riskler, malzeme taşıma ve acil durum düzenlemeleri gibi bilgilerin bulunması gerektiği Bakanlık tarafından açıkça belirtilmektedir. Yapı İşlerinde Kullanılan İş Ekipmanları Ek-5

Planlama aşamasında aşağıdaki konular değerlendirilmelidir.

Zemin ve taban güvenliği

İskele ayağının oturduğu zemin; sistemin tüm yükünü güvenle taşıyabilmelidir. Sıkıştırılmamış dolgu, gevşek toprak, suya doygun alan, rögar kapağı, kanal kapağı, eğimli yüzey, kazı kenarı veya araç geçişinden etkilenen alanlar risk oluşturabilir.

Zemin değerlendirmesinde şu noktalar önemlidir:

• İskele ayaklarının altı boşlukta kalmamalıdır.
• Taban plakaları eksiksiz kullanılmalıdır.
• Gerekli durumlarda yükü dağıtan uygun altlıklar kullanılmalıdır.
• Yağmur sonrası zeminin yumuşama riski değerlendirilmelidir.
• Kazı kenarına yakın kurulumlarda zemin stabilitesi ayrıca incelenmelidir.
• Araç çarpması ihtimali olan bölgelerde fiziksel koruma kurulmalıdır.

İskele ayaklarının altına rastgele tuğla, taş, tahta parçası veya kırık malzeme sıkıştırmak güvenli bir yöntem değildir. Bu tür uygulamalar yük altında kayabilir, kırılabilir veya zemine gömülebilir.

Yapıya ankraj ve stabilite

Cephe iskelesi; üretici talimatı, proje ve kullanım planında belirtilen düzene göre yapıya güvenli biçimde bağlanmalıdır. Ankraj eksikliği veya izinsiz sökülmesi, özellikle rüzgârlı havalarda iskelenin devrilmesine ya da cepheden ayrılmasına neden olabilir.

Ankrajların sayısı, konumu, bağlandığı yapı elemanı ve kullanılan bağlantı elemanları rastgele seçilmemelidir. Bir iskelenin “şimdilik sağlam duruyor” görünmesi yeterli değildir. Rüzgâr yükü, branda, file, reklam panosu, malzeme yığılması ve yapısal değişiklikler stabiliteyi doğrudan etkileyebilir.

Çalışanlar, cephe kaplama işini kolaylaştırmak için ankraj elemanlarını sökmemeli veya gevşetmemelidir. Ankraj değişikliği gerekiyorsa bu işlem planlı, kontrollü ve yetkili gözetiminde yapılmalıdır.

Enerji hatları, trafik ve çevre güvenliği

İskele kurulacak alanın yakınında enerji hatları, araç geçişi, yaya yolu, okul girişi, işyeri kapısı veya kamuya açık alan bulunabilir. Bu durumda yalnızca iskelenin üstünde çalışanlar değil, çevredeki herkes korunmalıdır.

Alınabilecek tedbirler şunlardır:

• Enerji hatlarına güvenli yaklaşma mesafelerinin proje ve ilgili kurum kurallarına göre belirlenmesi.
• Araç çarpmasına karşı bariyer veya koruyucu düzenek kurulması.
• Yaya geçişlerinde üst koruma, aydınlatma ve yönlendirme yapılması.
• İskele altında çalışan veya geçen kişileri malzeme düşmesine karşı koruyacak önlemler alınması.
• Giriş noktalarının yetkisiz kullanıma karşı kapatılması.
• Gece çalışmalarında yeterli aydınlatma sağlanması.

Cephe İskelesinde Güvenli Kurulumun Temel Bileşenleri

Bir cephe iskelesinde tüm parçalar aynı derecede önemlidir. Çok sağlam görünen bir platform, eksik korkuluk nedeniyle güvensiz olabilir. Korkulukları tam olan bir iskele ise eksik çapraz veya uygunsuz ankraj nedeniyle devrilme riski taşıyabilir.

İskele elemanlarının uygunluğu

Kullanılan dikme, yatay eleman, çapraz, platform, merdiven, bağlantı aparatı, korkuluk ve ayar ayağı; aynı sistemin üretici talimatlarına uygun olmalıdır. Birbirine benzer görünen farklı marka veya sistem parçalarının gelişigüzel birleştirilmesi bağlantı sorunlarına yol açabilir.

Kurulumdan önce parçalar gözle kontrol edilmelidir. Eğilmiş borular, çatlamış kaynaklar, aşınmış kilitler, kırık platformlar, hasarlı kancalar, eksik pimler, deforme olmuş ayar ayakları ve işlevsiz bağlantı elemanları kullanılmamalıdır.

Parça hasarını “bir günlük iş çıkarır” düşüncesiyle görmezden gelmek ciddi kazalara davetiye çıkarır. İskele sisteminde küçük görünen bir deformasyon, yük altında büyük bir yapısal soruna dönüşebilir.

Çaprazlar ve yatay bağlantılar

Çapraz elemanlar iskelenin yatay hareketini sınırlar ve rijitliğini artırır. Çalışma alanında yer açmak, malzeme geçirmek veya cepheye yaklaşmak amacıyla çaprazların sökülmesi son derece risklidir.

Çaprazların görevini yalnızca “fazladan demir” gibi görmek yanlıştır. Çapraz elemanlar; rüzgâr, çalışan hareketi, malzeme yükü ve yanal kuvvetler altında sistemin dengesini korumaya yardımcı olur. Eksik çaprazlı iskelelerde burkulma, salınım ve devrilme riski yükselir.

Çalışma platformları

Platformlar, çalışanların güvenli biçimde üzerinde durduğu ve hareket ettiği alandır. Platform yüzeyi kaygan, kırık, eğri, boşluklu veya sabitlenmemiş olmamalıdır.

Güvenli bir platform için dikkat edilmesi gerekenler:

• Platform elemanları tam yerleştirilmiş olmalıdır.
• Platformlar kaymayı veya kalkmayı önleyecek biçimde sabitlenmelidir.
• Platformlar arasında düşmeye neden olabilecek açıklıklar bulunmamalıdır.
• Çalışma alanına gereksiz malzeme yığılmamalıdır.
• Kayganlık oluşturan harç, yağ, boya, buz veya çamur temizlenmelidir.
• Platform kapasitesi aşılmamalıdır.
• Platform üzerine geçici yükseltici malzemeler konulmamalıdır.

Çalışanın ulaşamadığı noktaya erişmek için boya kovası, tuğla, kasa, palet veya merdiven koyarak yükselmesi; korkuluk yüksekliğini etkisiz hâle getirebilir ve düşme riskini artırabilir.

Kalıp Altı İskelelerde Özel Güvenlik Kuralları

Kalıp altı iskelelerde temel risk, yalnızca çalışan düşmesi değildir. Sistemin taşıdığı yük nedeniyle kısmi veya tam çökme riski de bulunur. Bu nedenle kalıp altı iskele; statik değerlendirme, proje, taşıma kapasitesi ve beton döküm planı ile birlikte ele alınmalıdır.

Beton dökümü sırasında yük kontrolü

Taze beton, kalıp sistemi üzerinde önemli bir yük oluşturur. Betonun belirli bir noktaya hızlı biçimde yığılması, pompa hortumunun kontrolsüz hareketi, donatı veya kalıp malzemelerinin tek noktada depolanması; kalıp altı sisteminde dengesiz yük oluşmasına neden olabilir.

Beton dökümü öncesinde şunlar kontrol edilmelidir:

• Kalıp altı sisteminin projeye uygunluğu.
• Düşey desteklerin doğru konumu.
• Çapraz ve bağlantı elemanlarının eksiksizliği.
• Ayar ayaklarının güvenli biçimde çalışması.
• Zemin ve alt döşemenin taşıma durumu.
• Döküm sırası ve beton pompası hortumunun hareket planı.
• Çalışanların güvenli erişim güzergâhı.
• Döküm sırasında sisteme müdahale edilmesini önleyecek görev dağılımı.

Beton dökülürken destek elemanlarını düzeltmek, ayar ayağı açmak-kapatmak veya çapraz sökmek kesinlikle güvenli bir uygulama değildir. Sistemle ilgili sorun fark edildiğinde döküm durdurulmalı, alan kontrol altına alınmalı ve yetkili teknik ekip değerlendirme yapmalıdır.

Kalıp sökümü ve erken müdahale riski

Beton yeterli dayanımı kazanmadan kalıp veya destek elemanlarının sökülmesi, yapısal hasar ve göçme riski doğurabilir. Kalıp söküm zamanı; beton sınıfı, sıcaklık, kür koşulları, açıklık, proje bilgileri ve teknik sorumlunun kararına göre belirlenmelidir.

“Beton sertleşti, sökülebilir” yaklaşımı teknik bir karar değildir. Beton yüzeyinin sert görünmesi, taşıyıcı sistemin gerekli dayanımı kazandığı anlamına gelmez.

Kalıp sökümü sırasında:

• Söküm sırası önceden belirlenmelidir.
• Alt bölgede çalışan veya geçen kişiler uzaklaştırılmalıdır.
• Sökülen malzeme gelişigüzel aşağı atılmamalıdır.
• Kısmi sökümün sistem dengesi üzerindeki etkisi değerlendirilmelidir.
• Geçici desteklerin ne zaman kaldırılacağı teknik kararla belirlenmelidir.

İskele Merdiveni ve Güvenli Erişim

İskeleye çıkış için güvenli erişim sistemi bulunması zorunlu güvenlik anlayışının temel parçalarındandır. Çalışanların çaprazlara, korkuluklara, dikmelere veya rastgele bağlanmış merdivenlere tırmanması; düşme riskini ciddi biçimde artırır.

İskele merdiveni, çalışanın platforma güvenle ulaşmasını sağlamalıdır. Merdiven sistemi; sabit, kaymaz, hasarsız, yeterli genişlikte ve erişim güzergâhını engellemeyecek biçimde olmalıdır. Mümkün olduğunda üretici sistemine uygun iç merdiven, merdiven kulesi veya tasarlanmış erişim çözümü tercih edilmelidir.

El merdiveni kullanılacaksa:

• Merdiven sağlam ve hasarsız olmalıdır.
• Kaymayı önleyecek biçimde sabitlenmelidir.
• Üst ve alt noktaları güvenli olmalıdır.
• Geçiş alanını veya yaya yolunu tehlikeye atmamalıdır.
• Çalışan merdivenden çıkarken ellerini serbest bırakacak şekilde malzeme taşımamalıdır.
• Merdiven, çalışma platformu yüksekliğini artırmak amacıyla kullanılmamalıdır.

Bakanlığın yüksekte çalışma sayfasında, iskele sistemleri ve el merdivenlerinin kullanımıyla ilgili özel hükümlerin bulunduğu belirtilmektedir. ÇSGB Yüksekte Çalışma Bilgilendirmesi

İskele merdiveninin önüne malzeme bırakmak, erişim kapağını açık tutmak veya merdiveni sökerek farklı bir yerde kullanmak; güvenli erişim düzenini bozar. Her çalışan, işe başlamadan önce kullandığı erişim yolunu kontrol etmelidir.

İskele Korkulukları: Düşmeye Karşı İlk Fiziksel Koruma

Korkuluklar, iskelelerde yüksekten düşmeyi önleyen en önemli toplu korunma tedbirlerinden biridir. Kişisel koruyucu donanımlar önemli olsa da korkuluk, çalışanı sürekli ve fiziksel olarak koruyan ilk bariyerlerden biridir.

Bir çalışma platformunda genel olarak şu koruyucu elemanların bulunması beklenir:

• Ana korkuluk.
• Ara korkuluk.
• Topuk tahtası.
• Gerekli durumlarda iç tarafta da düşmeyi önleyen koruma.
• Platform ile yapı arasındaki açıklıktan doğabilecek düşmeye karşı çözüm.

Ana korkuluk, çalışanın platform dışına düşmesini önlemeye yardımcı olur. Ara korkuluk, ana korkuluğun altından kayma veya geçme ihtimalini azaltır. Topuk tahtası ise el aleti, küçük malzeme, harç parçası veya benzeri nesnelerin aşağı düşmesini önlemeye yardımcı olur.

Korkulukların “işe engel olduğu” gerekçesiyle geçici olarak sökülmesi sık yapılan ve çok tehlikeli bir hatadır. Korkuluğun çıkarılması gerekiyorsa bu işlem ancak planlı, yetkili onaylı ve eşdeğer düşme önleme tedbirleri uygulanarak yapılmalıdır. İş bittiğinde koruma sistemi derhâl eski hâline getirilmelidir.

Korkuluk üzerinde oturmak, korkuluklara malzeme dayamak, yük asmak veya korkuluğu merdiven yerine kullanmak yasaktır. Korkuluk bir depolama alanı ya da taşıma aparatı değildir.

İskele Etiketleri Ne İşe Yarar?

İskele etiketi, iskelenin kullanım durumu hakkında çalışanlara hızlı bilgi veren görsel bir iletişim aracıdır. Ancak etiket, tek başına bir güvenlik önlemi değildir. Etiket sistemi; kontrol, kayıt, yetkilendirme ve saha disiplininin tamamlayıcısı olarak kullanılmalıdır.

Şantiyelerde yaygın olarak yeşil, sarı ve kırmızı renkli etiket mantığı uygulanabilir. Ancak renklerin anlamı, etiketin içeriği, imza yetkisi ve kullanım prosedürü işyerinin yazılı sisteminde açıkça tanımlanmalıdır.

Örnek bir etiket yaklaşımı şu şekilde olabilir:

Etiket durumu	Genel anlamı	Çalışanın yapması gereken
Kullanıma uygun etiketi	Kontrol edilmiş, belirlenen koşullarda kullanılabilir iskele	Yine de işe başlamadan önce gözle kontrol etmelidir
Kısıtlı kullanım etiketi	Eksik, özel koşullu veya yalnızca belirli iş için uygun iskele	Etikette yazan sınırlara kesinlikle uymalıdır
Kullanım dışı etiketi	Eksik, kurulum aşamasında, sökümde veya güvensiz iskele	İskeleye çıkmamalı, yetkili kişi dışında müdahale etmemelidir

Etikette şu bilgiler bulunabilir:

• İskele numarası veya konumu.
• Kontrol tarihi.
• Kontrolü yapan yetkili kişi.
• Sonraki kontrol bilgisi.
• Kullanım koşulları.
• Yük veya erişim kısıtları.
• Eksiklik veya alınması gereken önlemler.
• Yetkisiz giriş uyarısı.

Bakanlığın yayımladığı güvenli cephe iskelesi kontrol formunda; tamamlanmamış iskeleye girişin engellenmesi ve “Yetkisiz Kimse Giremez” şeklinde işaretleme yapılması gerektiği belirtilmektedir. Aynı formda zemin, ankraj, platform, korkuluk, topuk tahtası, merdiven, aydınlatma ve giriş işaretleri de kontrol başlıkları arasında yer alır. Güvenli Cephe İskelesi Kontrol Formu

Unutulmamalıdır: Yeşil etiket takılmış olması, çalışanların iskelenin üzerinde değişiklik yapabileceği anlamına gelmez. Bir çaprazın sökülmesi, platformun kaldırılması veya korkuluğun çıkarılması etiketi geçersiz hâle getirebilir. Böyle bir durumda iskele yeniden kontrol edilmeden kullanılmamalıdır.

İskele Kurulumu Nasıl Yönetilmelidir?

İskele kurulumu, sıradan bir malzeme montaj işi değildir. Kurulum yapan çalışanların eğitimli olması, uygun kişisel koruyucu donanımı kullanması, çalışma alanının kontrol altına alınması ve kurulumun görevli mühendis gözetiminde yürütülmesi gerekir.

Bakanlık açıklamasına göre iskelelerin kurulması, sökülmesi veya üzerinde önemli değişiklik yapılması; görevli inşaat mühendisi gözetiminde ve ilgili özel riskler konusunda yeterli eğitim almış çalışanlar tarafından yapılmalıdır. ÇSGB İskelelerle İlgili Sık Sorulan Sorular

Kurulum sürecinde güvenli yaklaşım şu sırayı izlemelidir:

1. Kurulum alanı bariyerlerle ayrılır ve yetkisiz geçiş engellenir.
2. Zemin değerlendirilir; taban plakaları ve gerekli yük dağıtım çözümleri hazırlanır.
3. Sistem üretici talimatına ve kurulum planına göre kurulur.
4. Düşeyler, yataylar, çaprazlar ve bağlantılar tamamlanır.
5. Platformlar, korkuluklar, topuk tahtaları ve erişim sistemi kurulur.
6. Ankrajlar planlanan düzende uygulanır.
7. Eksik veya hasarlı parça olup olmadığı kontrol edilir.
8. İlk kullanım öncesinde yetkili kişi tarafından kontrol gerçekleştirilir.
9. Kullanıma uygunluk bilgisi ve işaretleme tamamlanmadan çalışanların girişine izin verilmez.

Kurulum sırasında çalışanların düşmesini önleyecek tedbirler de önceden planlanmalıdır. İskelenin henüz korkulukları tamamlanmamış bölümlerinde çalışan personelin nasıl korunacağı, kullanılan sistem ve iş planına göre belirlenmelidir.

İskelede İzinsiz Değişiklik Neden Tehlikelidir?

İskelede bir parçanın sökülmesi veya yer değiştirmesi, tüm sistemin davranışını etkileyebilir. Özellikle ankraj, çapraz, korkuluk, platform, ayar ayağı ve bağlantı elemanlarına yapılan izinsiz müdahaleler; iskelenin güvenlik seviyesini ortadan kaldırabilir.

Sahada sık rastlanan tehlikeli davranışlar şunlardır:

• Cepheye yaklaşmak için ankraj sökmek.
• Malzeme geçirmek için korkuluk kaldırmak.
• Çaprazı “işe engel” diye çıkarmak.
• Platformu başka kata taşımak.
• Merdiveni farklı işte kullanmak.
• İskeleye brandayı, levhayı veya yükü izinsiz eklemek.
• Kalıp altı iskelenin ayar ayağını teknik onay olmadan değiştirmek.
• Hasarlı parçayı kaynakla veya tel bağlayarak geçici biçimde onarmak.

Bu tür durumlarda doğru yaklaşım işi durdurmak, sorumlu kişiye bilgi vermek ve iskelenin yeniden değerlendirilmesini sağlamaktır. Kısa sürede işi bitirme baskısı, hiçbir zaman güvenliğin önüne geçmemelidir.

İskele Kontrolü Ne Zaman Yapılmalıdır?

İskele kontrolü yalnızca kurulduğu gün yapılacak tek seferlik bir işlem değildir. İskelenin güvenliği; hava koşulları, kullanım yoğunluğu, yer değişikliği, bakım, darbe, yapıdaki değişiklikler ve izinsiz müdahaleler nedeniyle zaman içinde bozulabilir.

Bakanlık açıklamasına göre iskele; kurulumdan sonra ve ilk kullanım öncesinde, kuvvetli rüzgâr veya sismik sarsıntı gibi denge ve sağlamlığı etkileyebilecek koşullardan sonra, uzun süre kullanılmadığında, önemli değişiklik yapıldığında ve yer değişimlerinde yetkili kişilerce kontrol edilmelidir. ÇSGB İskele Kontrol Açıklaması

Günlük veya vardiya öncesi gözle kontrolde şu sorular sorulabilir:

• İskelede eğilme, oturma veya kayma var mı?
• Zeminde yumuşama, çatlak veya su birikmesi oluşmuş mu?
• Ankrajlar ve çaprazlar yerinde mi?
• Platformlar tam, sabit ve temiz mi?
• Korkuluklar ile topuk tahtaları eksiksiz mi?
• Merdiven ve geçiş kapağı güvenli mi?
• Hasarlı, eğilmiş veya gevşemiş parça var mı?
• Aşırı malzeme yükü bulunuyor mu?
• Hava koşulları güvenli çalışmaya uygun mu?
• Etiket ve uyarılar güncel mi?
• Alt bölgede malzeme düşmesine karşı koruma var mı?

Bir eksiklik tespit edildiğinde çalışanlar sorunu kendi yöntemleriyle düzeltmeye çalışmamalıdır. İskele kullanım dışı bırakılmalı, ilgili kişi bilgilendirilmeli ve gerekli kontrol tamamlanmadan yeniden kullanılmamalıdır.

Rüzgâr, Yağmur, Buzlanma ve Gece Çalışmaları

İskeleler hava koşullarından doğrudan etkilenir. Kuvvetli rüzgâr; branda, file, pano ve geniş yüzeyli kaplama malzemeleri nedeniyle iskelenin maruz kaldığı yükü artırabilir. Yağmur zemini yumuşatabilir, platformları kayganlaştırabilir ve bağlantı noktalarının kontrolünü zorlaştırabilir. Buzlanma ise çalışanların kayma riskini yükseltir.

Olumsuz hava koşullarında şu uygulamalar önemlidir:

• Rüzgâr şiddeti ve işin niteliği değerlendirilmeden çalışmaya devam edilmemelidir.
• Branda, file veya kaplama elemanlarının iskelenin stabilitesine etkisi dikkate alınmalıdır.
• Yağmur sonrası zemin, ankraj, platform ve bağlantılar kontrol edilmelidir.
• Kaygan yüzeyler temizlenmeden çalışma başlatılmamalıdır.
• Yıldırım riski olan hava koşullarında çalışma planı yeniden değerlendirilmelidir.
• Gece çalışmalarında platform, merdiven, giriş ve çevre alanları yeterli şekilde aydınlatılmalıdır.

Hava koşulları nedeniyle işin durdurulması kayıp değil, kazayı önleyen bir güvenlik kararidir.

İskelede Çalışanların Sorumlulukları

İskele güvenliği yalnızca işverenin, şantiye şefinin veya iş güvenliği uzmanının sorumluluğu değildir. İskele üzerinde çalışan herkes güvenli kullanım kurallarına uymalıdır.

Çalışanların temel sorumlulukları şunlardır:

• Eğitim aldığı iş ve ekipman dışında hareket etmemek.
• İskeleye yalnızca güvenli erişim yolundan çıkmak.
• Korkuluk, çapraz, ankraj veya platform elemanlarını izinsiz sökmemek.
• Aşırı malzeme yüklememek.
• El aletlerini ve küçük malzemeleri düşmeye karşı güvenli tutmak.
• Kaygan, hasarlı veya eksik alanları derhâl bildirmek.
• Uygun kişisel koruyucu donanımları kullanmak.
• Yetkisiz kişilerin iskeleye çıkmasına izin vermemek.
• Etiketi olmayan, kullanım dışı veya eksik iskeleye çıkmamak.
• İskele üzerinde şakalaşmamak, koşmamak ve tehlikeli hareketlerden kaçınmak.

Kişisel koruyucu donanım, toplu korunma tedbirlerinin yerine geçmez. Korkuluk, platform, ankraj, merdiven ve düzenli kontrol gibi fiziksel güvenlik önlemleri sağlanmadan yalnızca emniyet kemerine güvenmek yeterli değildir.

İskelelerde Sık Yapılan Hatalar ve Doğru Uygulamalar

Hatalı uygulama	Oluşabilecek risk	Doğru yaklaşım
Platform kenarındaki korkuluğu sökmek	Yüksekten düşme	Eşdeğer koruma olmadan korkuluğu kaldırmamak
Çaprazları sökmek	Devrilme veya çökme	Çapraz düzenini plan dışında değiştirmemek
İskeleye çaprazlardan tırmanmak	Düşme ve sıkışma	Güvenli merdiven veya erişim sistemi kullanmak
Platformda malzeme biriktirmek	Aşırı yükleme ve takılma	Malzemeyi kontrollü, düzenli ve kapasiteye uygun tutmak
Hasarlı parçayı kullanmak	Bağlantı kopması, çökme	Hasarlı parçayı ayırmak ve değiştirmek
Etiketsiz iskeleye çıkmak	Kontrolsüz kullanım	Yetkili kontrolü beklemek
Kalıp altı desteği değiştirmek	Göçme	Teknik onay olmadan hiçbir destek elemanına müdahale etmemek
Yağmur ve rüzgâr sonrası kontrol yapmamak	Kayma, devrilme, zemin oturması	Çalışma öncesi yeniden kontrol yapmak

İskele İçin Kısa Toolbox Konuşması Kontrol Listesi

İşe başlamadan önce ekip ile yapılacak kısa bir toolbox konuşması, sahadaki riskleri görünür hâle getirir. Beş dakikalık bir konuşmada aşağıdaki başlıklar üzerinden geçilebilir:

• Bugün hangi iskelede, hangi seviyede çalışılacak?
• İskelenin güncel etiketi ve kullanım durumu nedir?
• Platform, korkuluk, merdiven ve topuk tahtaları kontrol edildi mi?
• Hava koşulları çalışmaya uygun mu?
• Bugün iskeleye taşınacak malzemeler nelerdir?
• Malzeme kapasiteyi aşmadan nasıl taşınacak?
• Alt tarafta çalışan veya yaya geçişi var mı?
• İskelede değişiklik gerektiğinde kime haber verilecek?
• Acil durumda iletişim ve kurtarma yöntemi nedir?
• Herhangi bir eksiklik görüldüğünde işin durdurulacağı konusunda ekip hemfikir mi?

Bu kısa konuşmaların amacı çalışanı korkutmak değil, tehlikeyi iş başlamadan önce fark etmektir.

Sık Sorulan Sorular

İskele etiketi varsa kontrol yapmaya gerek yok mu?

Hayır. Etiket, iskelenin belirli bir tarihte kontrol edildiğini veya belirli şartlarla kullanılabileceğini gösterir. Çalışan yine de işe başlamadan önce gözle kontrol yapmalı; eksik korkuluk, kaygan platform, hasarlı merdiven, gevşemiş parça veya aşırı yük gibi görünür sorunları derhâl bildirmelidir.

İskele merdiveni yerine çaprazlardan çıkılabilir mi?

Hayır. Çaprazlar erişim aracı değildir. Çalışanın eli ve ayağı için güvenli yüzey sağlamaz; kayma, el sıkışması, denge kaybı ve düşme riski oluşturur. İskeleye yalnızca tasarlanmış güvenli erişim yolundan çıkılmalıdır.

Korkuluk kısa süreli iş için sökülebilir mi?

Kısa süreli olması riski ortadan kaldırmaz. Korkuluğun sökülmesi gerekiyorsa iş planlanmalı, yetkili onay alınmalı ve çalışanı düşmeye karşı koruyacak eşdeğer tedbirler uygulanmalıdır. İş tamamlanır tamamlanmaz koruma sistemi yeniden kurulmalıdır.

Kalıp altı iskeleye malzeme bırakılabilir mi?

Kalıp altı sisteminin ne kadar yük taşıyabileceği proje ve teknik değerlendirme ile belirlenir. Rastgele malzeme depolamak, beton dökümünden önce yük eklemek veya tek noktada yığılma oluşturmak güvenli değildir.

İskele kuvvetli rüzgâr sonrası kullanılabilir mi?

Kullanıma devam edilip edilmeyeceği; rüzgârın etkisi, iskelenin tipi, ankrajları, branda-file kullanımı, zemini ve hasar durumu değerlendirilerek belirlenmelidir. Rüzgâr sonrası kontrol yapılmadan iskele güvenli kabul edilmemelidir.

İskele kurulumunu kim yapabilir?

Kurulum, söküm ve önemli değişiklikler; yeterli eğitim almış çalışanlar tarafından ve görevli inşaat mühendisi gözetiminde gerçekleştirilmelidir. Yetkisiz çalışanların iskelede değişiklik yapması kabul edilemez.

Sonuç: Güvenli İskele, Planlı İskele Demektir

İskelelerde çalışma güvenliği; doğru ekipmanı seçmek, zemini değerlendirmek, uygun ankraj ve çapraz sistemini kurmak, platformları tamamlamak, korkulukları korumak, güvenli erişim sağlamak, etiketleme yapmak ve düzenli kontrol yürütmekle sağlanır.

Cephe iskelesi, kalıp altı iskele, merdiven, korkuluk ve etiket sistemi birbirinden bağımsız parçalar değildir. Her biri aynı güvenlik zincirinin halkasıdır. Bu halkalardan yalnızca birinin eksik olması, tüm sistemi tehlikeye sokabilir.

Şantiyede güvenliğin en doğru kuralı şudur: Eksik, hasarlı, etiketsiz, izinsiz değiştirilmiş veya şüpheli görünen hiçbir iskele kullanılmamalıdır. İş durabilir; ancak insan hayatı geri gelmez.

Hazırlayan: Ferhat Can Sevil