Yüksekte Çalışma Güvenliği: Toolbox Konuşması ve Temel Kurallar

Yüksekte çalışma; seviye farkı bulunan ve düşme sonucunda yaralanma ihtimali olan her türlü çalışma biçimidir. Çatı, iskele, platform, merdiven, sepetli platform, kolon, döşeme kenarı, asansör boşluğu, merdiven boşluğu, depo rafı veya açılmış zemin boşluğu çevresinde yapılan işler bu kapsamda değerlendirilebilir.

Yüksekte çalışmada en büyük tehlike, çalışanın dengesini kaybederek düşmesidir. Ancak risk yalnızca çalışanın düşmesiyle sınırlı değildir. El aletleri, malzemeler, parçalar ve ekipmanlar da aşağı düşerek çevredeki çalışanları tehlikeye atabilir. Bu nedenle yüksekte çalışma, işe başlamadan önce mutlaka planlanmalı; uygun ekipman, toplu korunma önlemleri ve kişisel koruyucu donanımlar birlikte kullanılmalıdır.

Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, yüksekte çalışma ile ilgili teknik düzenlemelerde iskele sistemleri, geçici çalışma ekipmanları ve el merdivenlerinin kullanımıyla ilgili özel hükümler bulunduğunu belirtmektedir. ÇSGB Yüksekte Çalışma Bilgilendirmesi

Toolbox Konuşmasının Amacı

Bu toolbox konuşmasının amacı çalışanları korkutmak değil, işe başlamadan önce riskleri görünür hâle getirmektir. Yüksekte çalışmaya başlamadan önce herkes şu soruların cevabını bilmelidir:

• Nerede çalışacağım?
• Düşme ihtimali olan bir kenar, boşluk veya açıklık var mı?
• Çalışma alanına güvenli biçimde nasıl çıkacağım?
• Platform, merdiven veya iskele güvenli mi?
• Korkuluklar tam mı?
• Kullanacağım ekipman sağlam mı?
• Düşme ihtimalinde beni koruyacak sistem nedir?
• Aşağıda çalışan veya geçen kişiler var mı?
• Hava koşulları güvenli çalışmaya uygun mu?
• Bir sorun görürsem kime haber vereceğim?

Bu sorular cevaplanmadan işe başlamak, kazaya davetiye çıkarmaktır.

Yüksekte Çalışmada En Sık Görülen Tehlikeler

Yüksekte çalışma kazaları çoğu zaman ani gelişir. Bir anlık dikkatsizlik, kaygan bir yüzey, eksik korkuluk veya uygunsuz merdiven ciddi sonuçlar doğurabilir.

En sık karşılaşılan tehlikeler şunlardır:

• İskele, çatı veya platform kenarından düşme.
• Açık bırakılmış döşeme, asansör veya merdiven boşluğuna düşme.
• Merdivenin kayması, devrilmesi veya kırılması.
• İskelede eksik korkuluk nedeniyle düşme.
• Kaygan, ıslak veya buzlu zeminde kayma.
• Düşen alet, malzeme veya ekipmanın aşağıdaki kişilere çarpması.
• Uygunsuz ankraj noktasına bağlanan emniyet kemerinin işlevsiz kalması.
• Rüzgâr, yağmur veya yıldırım riski altında çalışmaya devam edilmesi.
• Yetersiz aydınlatma nedeniyle seviye farkının fark edilmemesi.
• Çalışma alanına güvenli olmayan yöntemlerle çıkılması.

Riskin düşük görünmesi güvenli olduğu anlamına gelmez. Kısa süreli iş, küçük yükseklik veya “bir dakikalık iş” düşüncesi; yüksekte çalışma kazalarının en yaygın gerekçelerindendir.

Önce Toplu Korunma, Sonra Kişisel Koruyucu Donanım

Yüksekte çalışmada en doğru yaklaşım, çalışanı düşmeden önce korumaktır. Bunun için öncelikle toplu korunma önlemleri tercih edilmelidir.

Toplu korunma önlemlerine örnek olarak şunlar verilebilir:

• Ana korkuluk ve ara korkuluk sistemleri.
• Topuk tahtaları.
• Güvenli çalışma platformları.
• İskele platformları.
• Boşluk kapakları ve dayanıklı kapatmalar.
• Güvenlik ağları.
• Güvenli geçiş yolları.
• Merdiven kuleleri veya sabit erişim sistemleri.
• Çevre ve alt bölge koruma düzenekleri.

Kişisel koruyucu donanımlar, toplu korunmanın yerine geçmez. Emniyet kemeri takılması önemli olmakla birlikte, korkuluksuz bir platformun veya eksik iskele sisteminin güvenli olduğu anlamına gelmez.

Emniyet kemeri, bağlantı halatı, şok emici ve ankraj noktası birlikte değerlendirilmelidir. Kemerin yalnızca vücutta olması yeterli değildir. Bağlantı noktası uygun değilse veya sistem doğru kurulmamışsa çalışan yine de risk altında olabilir.

İşe Başlamadan Önce Yapılacak Kontroller

Yüksekte çalışmaya başlamadan önce çalışma alanı gözle ve gerekli durumlarda yetkili kişiler tarafından kontrol edilmelidir.

Aşağıdaki kısa kontrol listesi her vardiya öncesinde kullanılabilir:

• Çalışma alanı temiz ve düzenli mi?
• Zemin kuru, sağlam ve kaymaz durumda mı?
• Korkuluklar eksiksiz mi?
• Açık boşluklar kapatılmış veya çevresi korunmuş mu?
• İskele platformları tam ve sabit mi?
• Merdivenler sağlam ve kaymaya karşı güvenli mi?
• Aydınlatma yeterli mi?
• Hava koşulları güvenli mi?
• Kullanılacak el aletleri düşmeye karşı güvence altında mı?
• Alt tarafta çalışan veya yaya geçişi var mı?
• Gerekli kişisel koruyucu donanımlar tam mı?
• Acil durumda haber verilecek kişi ve yöntem belli mi?

Herhangi bir eksiklik görüldüğünde iş başlamamalıdır. “Sonra bakarız”, “bir şey olmaz” veya “hemen bitireceğim” ifadeleri yüksekte çalışma için kabul edilebilir değildir.

İskelede Yüksekte Çalışma Kuralları

İskeleler, yüksekte çalışmanın en sık kullanılan sistemlerindendir. Ancak iskele güvenliği; yalnızca platform kurulmasıyla sağlanmaz. Zemin, çaprazlar, ankrajlar, platformlar, korkuluklar, merdiven ve etiketleme birlikte değerlendirilmelidir.

İskele üzerinde çalışırken şu kurallara uyulmalıdır:

• İskeleye yalnızca güvenli merdiven veya tasarlanmış erişim yoluyla çıkılmalıdır.
• Çaprazlara, korkuluklara veya dikmelere tırmanılmamalıdır.
• Platformda boşluk, kırık, kaygan yüzey veya sabit olmayan tahta varsa çalışma yapılmamalıdır.
• Korkuluklar sökülmemeli ve üzerine çıkılmamalıdır.
• İskele üzerine gereğinden fazla malzeme yüklenmemelidir.
• Malzemeler platform üzerinde geçişi engellemeyecek biçimde düzenlenmelidir.
• El aletleri ve küçük parçalar aşağı düşmeyecek şekilde taşınmalıdır.
• İskelede eksiklik görüldüğünde yetkili kişiye haber verilmelidir.
• Etiketsiz, kullanım dışı veya kurulum aşamasındaki iskeleye çıkılmamalıdır.
• İskele üzerinde izinsiz değişiklik yapılmamalıdır.

İskeleler; ilk kullanım öncesinde, önemli değişikliklerden sonra, kuvvetli rüzgâr gibi dengeyi etkileyen koşulların ardından ve gerekli diğer durumlarda yetkili kişilerce kontrol edilmelidir. ÇSGB İskelelerle İlgili Sık Sorulan Sorular

Merdiven Kullanımında Dikkat Edilecek Noktalar

Merdiven, kısa süreli ve hafif işler için pratik bir erişim aracı olabilir. Ancak merdiven; çalışma platformu, iskele veya uzun süreli çalışma alanı yerine kullanılmamalıdır.

Merdiven kullanırken dikkat edilmesi gereken temel kurallar şunlardır:

• Merdiven sağlam, temiz ve hasarsız olmalıdır.
• Alt ve üst noktaları kaymaya karşı güvenli olmalıdır.
• Merdiven, kapı önüne veya araç-yaya trafiği olan alana korunmadan konulmamalıdır.
• Çalışan merdivene yüzü dönük şekilde çıkmalıdır.
• Çıkarken iki el serbest olmalı; malzeme elde taşınmamalıdır.
• Merdiven üzerinde aşırı yana uzanılmamalıdır.
• Merdivenin en üst basamakları üzerinde dengesiz çalışma yapılmamalıdır.
• Merdiven başka bir yüksekliğe ulaşmak için platform üzerinde yükseltici olarak kullanılmamalıdır.
• Birden fazla kişi, merdiven uygun değilse aynı anda kullanmamalıdır.

Merdiven kullanırken “üç nokta teması” yaklaşımı önemlidir. Çalışanın iki ayağı ve bir eli veya iki eli ve bir ayağı mümkün olduğunca dengeli biçimde merdivenle temas hâlinde olmalıdır.

Açık Kenarlar ve Boşluklar

Döşeme kenarları, çatı kenarları, merdiven boşlukları, asansör boşlukları, şaftlar ve açık kapaklar; yüksekte çalışma sırasında sık görülen düşme noktalarıdır. Bu alanlar fiziksel olarak korunmadan çalışma yapılmamalıdır.

Açık kenarlarda ve boşluklarda şu önlemler alınmalıdır:

• Dayanıklı korkuluk sistemi kurulmalıdır.
• Gerekli yerlerde topuk tahtası kullanılmalıdır.
• Boşluklar taşıma kapasitesi yeterli kapaklarla kapatılmalıdır.
• Kapaklar yerinden oynamayacak biçimde sabitlenmelidir.
• Boşluklar görünür biçimde işaretlenmelidir.
• Geçici olarak kaldırılan koruma sistemleri iş sonunda derhâl geri takılmalıdır.
• Yetkisiz kişilerin tehlikeli bölgeye girmesi engellenmelidir.

Karton, ince kontrplak, gevşek tahta veya işaret şeridi; tek başına düşmeye karşı yeterli koruma sağlamaz. Koruma yöntemi, çalışanın veya malzemenin düşmesini fiziksel olarak önlemelidir.

Emniyet Kemeri ve Ankraj Noktası

Emniyet kemeri kullanılan işlerde kemerin doğru takılması kadar, bağlantı sisteminin doğru seçilmesi de önemlidir. Kemerin bağlandığı nokta; işin niteliğine, ankraj sistemine ve düşme mesafesine göre belirlenmelidir.

Dikkat edilmesi gereken temel noktalar:

• Emniyet kemeri kişiye uygun ölçüde olmalıdır.
• Kemer, üretici talimatına uygun biçimde takılmalıdır.
• Bağlantı halatı, kanca ve şok emici hasarsız olmalıdır.
• Ankraj noktası rastgele seçilmemelidir.
• Korkuluk, ince boru, kablo tavası veya uygunluğu belirlenmemiş elemanlara bağlanılmamalıdır.
• Düşme mesafesi ve sarkaç etkisi değerlendirilmelidir.
• Askıda kalma ihtimaline karşı kurtarma planı bulunmalıdır.

Düşüş durdurma sistemi kullanılıyorsa, yalnızca düşmeyi durdurmak değil, düşüş sonrası kurtarmayı da planlamak gerekir. Askıda kalan çalışanın hızla ve güvenli biçimde kurtarılması için sahada ekipman, iletişim ve görev dağılımı önceden belirlenmelidir.

Malzeme Düşmesine Karşı Korunma

Yüksekte çalışma yapan bir çalışan, yalnızca kendisinin değil aşağıdaki insanların güvenliğinden de sorumludur. Küçük bir somun, el aleti veya malzeme parçası bile yüksekten düştüğünde ciddi yaralanmaya yol açabilir.

Malzeme düşmesini önlemek için:

• El aletleri uygun bağlantı sistemleriyle güvence altına alınmalıdır.
• Küçük malzemeler açık cepte taşınmamalıdır.
• Malzeme platform kenarında bırakılmamalıdır.
• Topuk tahtaları eksiksiz olmalıdır.
• Alt bölgede çalışanlar varsa alan bariyerle çevrilmelidir.
• Yük kaldırma ve indirme işlemleri kontrollü yapılmalıdır.
• Malzemeler aşağı kesinlikle atılmamalıdır.
• İskele altı ve çevresinde uyarı levhaları kullanılmalıdır.

Hava Koşulları ve Aydınlatma

Kuvvetli rüzgâr, yağmur, buzlanma, sis, yıldırım riski ve yetersiz aydınlatma; yüksekte çalışmayı doğrudan tehlikeli hâle getirir. Bu koşullarda işin durdurulması veya yeniden planlanması, güvenli çalışma kültürünün gereğidir.

Özellikle rüzgârlı havalarda çalışanların dengesi bozulabilir; iskele, branda, levha ve malzemeler rüzgâr yükünden etkilenebilir. Yağmur ve buzlanma ise platform, çatı ve merdivenlerin kayganlaşmasına neden olabilir.

Gece çalışmalarında ise:

• Merdivenler aydınlatılmalıdır.
• Platform kenarları görünür olmalıdır.
• Geçiş yollarında gölge ve kör nokta bırakılmamalıdır.
• Elektrikli ekipman ve kablolar düzenli tutulmalıdır.
• Acil çıkış ve erişim güzergâhları açık bırakılmalıdır.

Çalışanın İş Durdurma Sorumluluğu

Yüksekte çalışmada en önemli davranışlardan biri, tehlikeli koşulu fark ettiğinde işi durdurmaktır. Çalışan; eksik korkuluk, hasarlı merdiven, uygunsuz ankraj, kaygan platform, kuvvetli rüzgâr, açık boşluk veya güvenli olmayan iskele gördüğünde bunu derhâl sorumlusuna bildirmelidir.

Hiçbir iş, insan hayatından daha acil değildir.

Yüksekte çalışma güvenliği; doğru planlama, uygun ekipman, eğitim, denetim ve çalışanların kurallara uymasıyla sağlanır. Güvenli erişim olmadan çıkmayın, korkuluk olmadan çalışmayın, eksik ekipmanı görmezden gelmeyin ve şüpheli gördüğünüz her durumda işi durdurup destek isteyin.

Hazırlayan: Ferhat Can Sevil